Siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng: Khi nào cần làm?

Tham vấn chuyên môn:

• BSCKII Lê Bá – Ngoại khoa: Chỉ định siêu âm, ý nghĩa hình ảnh và vai trò hướng dẫn sinh thiết tuyến tiền liệt.
• BSCKII Nguyễn Quốc Tiến – Nội khoa: Đánh giá triệu chứng đường tiểu, bệnh nền và những lưu ý trước khi thực hiện.
• BSCKI Phan Đình Long – Cơ xương khớp: Phân biệt đau lưng, đau vùng chậu liên quan đến tuyến tiền liệt với nguyên nhân cơ xương khớp.

Siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng là phương pháp chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ quan sát tương đối rõ kích thước, hình dạng và cấu trúc của tuyến tiền liệt. Kỹ thuật này thường được chỉ định khi nam giới có triệu chứng tiểu khó, dòng tiểu yếu, PSA bất thường, phát hiện nhân nghi ngờ khi thăm trực tràng hoặc cần dẫn đường cho sinh thiết.

Do đầu dò được đưa đến vị trí gần tuyến tiền liệt, hình ảnh thu được thường chi tiết hơn so với siêu âm qua thành bụng. Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu rằng kết quả siêu âm không thể tự mình khẳng định hoặc loại trừ hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt.

I. Siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng là gì?

Siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng, còn được gọi là siêu âm TRUS – viết tắt của transrectal ultrasound, sử dụng sóng âm tần số cao để tạo hình ảnh tuyến tiền liệt và các mô lân cận.

Trong quá trình thực hiện, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên đưa một đầu dò nhỏ đã được bọc bảo vệ và bôi gel bôi trơn vào trực tràng. Đầu dò phát và tiếp nhận sóng âm xuyên qua thành trực tràng. Vì tuyến tiền liệt nằm ngay phía trước trực tràng nên phương pháp này có thể tạo hình ảnh rõ hơn về tuyến.

Theo RadiologyInfo, siêu âm qua trực tràng được sử dụng để xác định tuyến tiền liệt có phì đại hay không, phát hiện bất thường bên trong tuyến và hướng dẫn các thủ thuật như sinh thiết kim. (Nguồn: RadiologyInfo – Prostate Ultrasound)

II. Khi nào cần siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng?

Không phải mọi trường hợp có triệu chứng tiểu tiện đều cần thực hiện TRUS. Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên tuổi, triệu chứng, kết quả thăm khám, xét nghiệm PSA và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh đã thực hiện trước đó.

1. Nam giới có triệu chứng đường tiểu dưới

Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm khi người bệnh gặp một hoặc nhiều biểu hiện:

• Khó bắt đầu đi tiểu.
• Dòng tiểu yếu hoặc ngắt quãng.
• Cảm giác tiểu không hết.
• Tiểu nhiều lần, tiểu gấp.
• Tiểu đêm nhiều lần.
• Tiểu đau hoặc khó chịu khi đi tiểu.
• Bí tiểu hoặc tái diễn tình trạng khó tiểu.

Các triệu chứng trên có thể xuất hiện trong phì đại lành tính tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt, bệnh lý bàng quang, hẹp niệu đạo hoặc một số tình trạng khác. Kích thước tuyến tiền liệt cũng không phải lúc nào cũng tương ứng với mức độ nặng của triệu chứng.

Theo NIDDK, phì đại tuyến tiền liệt có thể gây khó khởi động dòng tiểu, dòng tiểu yếu, tiểu rắt, tiểu đêm, tiểu gấp và tiểu nhiều lần. Siêu âm qua trực tràng là một trong những xét nghiệm có thể được sử dụng trong quá trình đánh giá BPH. (Nguồn: NIDDK – Enlarged Prostate (Benign Prostatic Hyperplasia))

2. PSA tăng hoặc có diễn biến bất thường

PSA là một protein được tạo ra bởi tuyến tiền liệt. Chỉ số PSA có thể tăng trong ung thư tuyến tiền liệt nhưng cũng có thể tăng do:

• Phì đại tuyến tiền liệt.
• Viêm hoặc nhiễm trùng tuyến tiền liệt.
• Bí tiểu cấp.
• Một số can thiệp liên quan đến tuyến tiền liệt.
• Các yếu tố sinh lý hoặc kỹ thuật xét nghiệm.

Do đó, PSA tăng không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư. Bác sĩ cần đánh giá diễn biến PSA, tuổi, thể tích tuyến, thăm trực tràng và các yếu tố nguy cơ trước khi chỉ định MRI hoặc sinh thiết.

Theo BSCKII Nguyễn Quốc Tiến, người bệnh nên cung cấp cho bác sĩ đầy đủ tiền sử nhiễm trùng tiết niệu, bí tiểu, bệnh nền và các thuốc đang sử dụng. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng đến triệu chứng đường tiểu cũng như cách diễn giải kết quả PSA.

Theo NIDDK, PSA cao có thể liên quan đến ung thư nhưng cũng có thể gặp trong phì đại lành tính hoặc viêm tuyến tiền liệt. Việc lặp lại xét nghiệm và đánh giá xu hướng PSA có thể giúp hạn chế những can thiệp không cần thiết. (Nguồn: NIDDK – Prostate Tests)

3. Phát hiện bất thường khi thăm trực tràng

Khi thăm trực tràng bằng ngón tay, bác sĩ có thể nhận thấy:

• Tuyến tiền liệt to.
• Bề mặt không đều.
• Có nhân hoặc vùng cứng bất thường.
• Tuyến đau, nhạy cảm.
• Ranh giới tuyến không rõ.

Các dấu hiệu này không đủ để kết luận bệnh nhưng có thể là cơ sở để bác sĩ chỉ định siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng, MRI hoặc sinh thiết.

4. Cần đo chính xác thể tích tuyến tiền liệt

Thể tích tuyến tiền liệt là một thông tin quan trọng khi:

• Đánh giá phì đại lành tính tuyến tiền liệt.
• Lựa chọn thuốc hoặc phương pháp can thiệp phù hợp.
• Lập kế hoạch phẫu thuật hay thủ thuật.
• Tính mật độ PSA.
• Theo dõi sự thay đổi kích thước tuyến theo thời gian.

Hiệp hội Tiết niệu châu Âu định nghĩa mật độ PSA là giá trị PSA huyết thanh chia cho thể tích tuyến tiền liệt. Chỉ số này có thể được kết hợp với MRI và các yếu tố lâm sàng để đánh giá nguy cơ ung thư có ý nghĩa lâm sàng. (Nguồn: EAU – Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation)

5. Cần hướng dẫn sinh thiết tuyến tiền liệt

Siêu âm TRUS cung cấp hình ảnh theo thời gian thực, giúp bác sĩ xác định vị trí và hướng đi của kim sinh thiết.

Sinh thiết có thể được thực hiện:

• Qua thành trực tràng.
• Qua vùng tầng sinh môn.
• Theo phương pháp hệ thống.
• Nhắm trúng đích dựa trên tổn thương đã thấy trên MRI.
• Kết hợp hình ảnh MRI với hình ảnh siêu âm trực tiếp.

Theo BSCKII Lê Bá – Ngoại, cần phân biệt rõ siêu âm chẩn đoán đơn thuần với sinh thiết dưới hướng dẫn siêu âm. Sinh thiết là thủ thuật xâm lấn, có quy trình chuẩn bị, gây tê và theo dõi nguy cơ riêng; không phải người bệnh thực hiện TRUS nào cũng cần sinh thiết.

Theo NIDDK, hình ảnh MRI có thể được ghép với hình ảnh TRUS theo thời gian thực để giúp bác sĩ lấy mẫu chính xác hơn tại những vùng nghi ngờ. (Nguồn: NIDDK – Prostate Tests)

III. Bảng tổng hợp những trường hợp có thể được chỉ định TRUS

IV. Ý nghĩa chẩn đoán của siêu âm qua trực tràng

1. Đánh giá kích thước và thể tích tuyến tiền liệt

Kết quả có thể cung cấp các số đo về chiều dài, chiều rộng, chiều trước – sau và thể tích ước tính của tuyến. Những thông tin này hỗ trợ bác sĩ đánh giá mức độ phì đại và lập kế hoạch điều trị.

Tuy nhiên, tuyến tiền liệt càng lớn không có nghĩa triệu chứng luôn càng nặng. Một tuyến chỉ tăng kích thước vừa phải vẫn có thể chèn ép niệu đạo đáng kể, trong khi một tuyến lớn hơn có thể gây ít triệu chứng.

2. Nhận diện những thay đổi về cấu trúc

TRUS có thể ghi nhận:

• Tuyến tiền liệt to hoặc mất cân đối.
• Vùng giảm âm, tăng âm hoặc không đồng nhất.
• Nhân bất thường.
• Nang tuyến tiền liệt.
• Vôi hóa.
• Vùng nghi viêm hoặc ổ dịch.
• Thay đổi ở túi tinh và mô xung quanh.

Các thuật ngữ như “giảm âm”, “không đồng nhất” hoặc “có nhân” chỉ mô tả hình ảnh. Chúng không phải là kết luận ung thư.

3. Hỗ trợ tính mật độ PSA

Ví dụ, hai người có cùng PSA nhưng thể tích tuyến khác nhau có thể có mức độ nguy cơ khác nhau. Bác sĩ có thể lấy PSA chia cho thể tích tuyến để tính mật độ PSA, sau đó kết hợp với tuổi, tiền sử gia đình, khám trực tràng và kết quả MRI.

Việc tự lấy một ngưỡng mật độ PSA để kết luận tại nhà là không phù hợp. Các quyết định sinh thiết phải dựa trên đánh giá nguy cơ tổng thể.

4. Dẫn đường cho sinh thiết

Đây là một trong những vai trò quan trọng của TRUS. Hình ảnh theo thời gian thực giúp bác sĩ quan sát vị trí kim khi lấy mẫu mô.

Tuy nhiên, sinh thiết hệ thống vẫn có thể bỏ sót tổn thương nếu vùng ung thư nằm ngoài các vị trí được lấy mẫu. Vì vậy, xu hướng hiện nay là kết hợp MRI đa thông số với sinh thiết nhắm trúng đích trong những trường hợp phù hợp.

Theo NICE – MRI fusion biopsy systems for diagnosing prostate cancer, người nghi ngờ ung thư tuyến tiền liệt khu trú nên được cân nhắc MRI đa thông số; các tổn thương đáng kể trên MRI có thể được sinh thiết dưới ảnh hưởng hoặc hướng dẫn của MRI (Nguồn: NICE – MRI Fusion Biopsy Systems: The Diagnostic Tests)

V. Siêu âm qua trực tràng có chẩn đoán được ung thư không?

Câu trả lời là không thể dựa vào siêu âm đơn thuần để khẳng định ung thư tuyến tiền liệt.

Hình ảnh TRUS có thể phát hiện một vùng bất thường nhưng những thay đổi tương tự cũng có thể xuất hiện trong:

• Viêm tuyến tiền liệt.
• Phì đại lành tính.
• Vôi hóa hoặc xơ hóa.
• Chảy máu trong tuyến.
• Nang hoặc các tổn thương lành tính khác.

Theo NIDDK, siêu âm qua trực tràng có thể cho thấy kích thước và các bất thường trong tuyến nhưng không thể chẩn đoán ung thư một cách đáng tin cậy. Khi cần xác nhận ung thư, mẫu mô phải được bác sĩ giải phẫu bệnh kiểm tra dưới kính hiển vi. (Nguồn: NIDDK – Prostatitis: Inflammation of the Prostate)

VI. Quy trình siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng

Quy trình thực tế có thể khác nhau giữa các cơ sở y tế, nhưng thường gồm các bước sau:

1. Người bệnh được giải thích mục đích, quy trình và ký xác nhận đồng ý thực hiện.
2. Thay trang phục hoặc cởi quần áo từ thắt lưng trở xuống.
3. Nằm nghiêng, thường co nhẹ hai chân về phía bụng.
4. Đầu dò được bọc bao bảo vệ và bôi gel bôi trơn.
5. Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên đưa đầu dò nhẹ nhàng vào trực tràng.
6. Đầu dò được điều chỉnh để ghi nhận hình ảnh từ nhiều mặt cắt.
7. Bác sĩ lưu hình ảnh, đo kích thước và lập báo cáo.
8. Đầu dò được rút ra sau khi hoàn tất.

Theo Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust, phần siêu âm thường chỉ kéo dài vài phút. Người bệnh có thể cảm thấy hơi khó chịu hoặc có cảm giác căng tức, nhưng thông thường không đau nếu trước đó không có tổn thương gây đau. (Nguồn: Guy’s and St Thomas’ NHS – Transrectal Ultrasound Scan)

VII. Cần chuẩn bị gì trước khi siêu âm?

Đối với siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng chẩn đoán đơn thuần, việc chuẩn bị thường khá đơn giản. Người bệnh nên:

• Mang theo kết quả PSA, siêu âm, MRI hoặc hồ sơ điều trị trước đây.
• Thông báo nếu đang có bệnh lý hậu môn – trực tràng.
• Thông báo tiền sử phẫu thuật trực tràng.
• Báo cho bác sĩ nếu dị ứng với latex hoặc vật liệu y tế.
• Mặc trang phục rộng, thuận tiện.
• Thực hiện đúng hướng dẫn về ăn uống, đại tiện hoặc làm sạch trực tràng của cơ sở y tế.

Một số cơ sở không yêu cầu người bệnh nhịn ăn hoặc làm đầy bàng quang khi siêu âm qua trực tràng. Tuy nhiên, quy trình có thể khác nhau, vì vậy người bệnh không nên tự chuẩn bị theo kinh nghiệm của người khác.

Nếu TRUS được kết hợp với sinh thiết, bác sĩ có thể yêu cầu dùng kháng sinh, làm sạch trực tràng hoặc điều chỉnh thuốc chống đông. Người bệnh không được tự ý ngừng aspirin, thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu khi chưa có chỉ định.

Theo RadiologyInfo – Ultrasound- or MRI-Guided Prostate Biopsy, người chuẩn bị sinh thiết cần cung cấp danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung, tiền sử dị ứng và bệnh lý đang mắc. Việc ngừng thuốc chống đông hoặc sử dụng kháng sinh phải tuân theo hướng dẫn riêng của bác sĩ. (Nguồn: RadiologyInfo – Ultrasound- or MRI-Guided Prostate Biopsy.)

VIII. Phân biệt siêu âm TRUS và sinh thiết dưới hướng dẫn TRUS

IX. Siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng có an toàn không?

Siêu âm chẩn đoán sử dụng sóng âm, không sử dụng tia X hay bức xạ ion hóa. RadiologyInfo cho biết siêu âm chẩn đoán tiêu chuẩn chưa ghi nhận tác động có hại ở người và có thể lặp lại khi có chỉ định y khoa. (Nguồn: RadiologyInfo – Prostate Ultrasound)

Một số người có thể cảm thấy:

• Căng tức nhẹ khi đưa đầu dò.
• Muốn đi đại tiện.
• Khó chịu thoáng qua tại hậu môn.
• Đau hơn nếu đang có nứt kẽ, viêm hoặc tổn thương trực tràng.

Người đã cắt bỏ trực tràng hoặc có thay đổi giải phẫu đáng kể có thể không phù hợp với phương pháp này. Bác sĩ có thể cân nhắc siêu âm qua tầng sinh môn, siêu âm qua thành bụng hoặc MRI.

X. Đau lưng, đau vùng chậu có cần siêu âm tuyến tiền liệt không?

Đau vùng chậu, tầng sinh môn, bụng dưới hoặc lưng dưới có thể xuất hiện trong viêm tuyến tiền liệt và hội chứng đau vùng chậu mạn tính. Tuy nhiên, đây cũng là những triệu chứng thường gặp trong bệnh lý cột sống, cơ, khớp háng, khớp cùng chậu hoặc chèn ép thần kinh.

Theo NIDDK, viêm tuyến tiền liệt có thể gây đau vùng sinh dục, bẹn, bụng dưới hoặc lưng dưới, thường đi kèm triệu chứng tiểu tiện hoặc đau khi xuất tinh. (Nguồn: NIDDK – Prostatitis: Inflammation of the Prostate)

Theo BSCKI Phan Đình Long, nếu đau tăng khi cúi, xoay người, mang vác hoặc thay đổi tư thế nhưng không có triệu chứng tiết niệu, người bệnh cần được đánh giá thêm nguyên nhân cơ xương khớp. Siêu âm tuyến tiền liệt không thay thế khám cột sống, thần kinh và hệ vận động.

Nếu bạn có câu hỏi nào cần bác sĩ chuyên môn giải đáp vui lòng điền vào form dưới đây hoặc liên hệ hotline: 0333.177.268  để được tư vấn miễn phí! 

XI. Khi nào cần đi khám ngay?

Nam giới không nên chỉ chờ lịch siêu âm thông thường nếu có:

• Hoàn toàn không thể đi tiểu.
• Bụng dưới căng tức và đau dữ dội.
• Tiểu buốt, tiểu gấp kèm sốt hoặc rét run.
• Nước tiểu có nhiều máu hoặc cục máu đông.
• Đau vùng chậu hoặc đường tiết niệu tăng nhanh.
• Nôn nhiều, mệt lả hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.

Sau sinh thiết tuyến tiền liệt, người bệnh cần liên hệ cơ sở y tế ngay nếu sốt, rét run, bí tiểu, chảy máu nhiều hoặc đau tăng. Đây là cảnh báo dành cho người đã sinh thiết, không phải tác dụng phụ thông thường của siêu âm chẩn đoán đơn thuần.

Theo RadiologyInfo, sốt và rét run sau sinh thiết có thể là dấu hiệu nhiễm trùng cần được xử trí sớm; bí tiểu và chảy máu nặng tuy hiếm nhưng cũng cần đánh giá y tế. (Nguồn: RadiologyInfo – Ultrasound- or MRI-Guided Prostate Biopsy)

Lưu ý: Mọi thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán y khoa

Tại Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope, người bệnh có các triệu chứng nghi ngờ bệnh lý tuyến tiền liệt được bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu – Nam học thăm khám và chỉ định các phương pháp chẩn đoán phù hợp theo từng trường hợp. 

Trong những trường hợp cần đánh giá chi tiết kích thước, cấu trúc tuyến tiền liệt hoặc hỗ trợ định hướng sinh thiết khi nghi ngờ tổn thương bất thường, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng (TRUS). Sau khi có kết quả, người bệnh được bác sĩ giải thích rõ ý nghĩa của từng chỉ số, kết hợp với khám lâm sàng, xét nghiệm PSA và các thăm dò cần thiết khác để đưa ra chẩn đoán chính xác và xây dựng kế hoạch theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

 Quy trình thăm khám và tư vấn tại True Hope luôn hướng tới sự cẩn trọng, riêng tư và giúp người bệnh hiểu rõ tình trạng sức khỏe của mình trước khi quyết định điều trị.

Nếu bạn muốn siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng, hãy đặt lịch kiểm tra tại True Hope để được bác sĩ tư vấn. 

Thông tin: Đặt lịch khám dưới đây hoặc liên hệ 0333.177.268 để được tư vấn

Bài viết liên quan

Xét nghiệm PSA tầm soát ung thư tuyến tiền liệt: Khi nào cần làm?

Chi phí mổ phì đại tuyến tiền liệt 2026: Mức tham khảo

Khám tuyến tiền liệt ở đâu Hà Nội? 7 tiêu chí chọn nơi uy tín

Lý do nên chọn Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope

Trên 10 năm thành lập

Đội ngũ giáo sư, bác sĩ giỏi trực tiếp khám

Cơ sở vật chất hiện đại

Chi phí khám hợp lý

Bảo mật thông tin khách hàng

Chăm sóc khách hàng chu đáo

Lưu ý: Phòng khám hỗ trợ đặt phòng cho khách hàng ở tỉnh xa. LH Hotline đặt lịch khám: 0333 177 268