07h00 - 17h00 từ Thứ 2 đến Chủ nhật
Xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu thường được sử dụng để đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, theo dõi những bất thường tại tuyến tiền liệt và giám sát người bệnh sau điều trị ung thư. Tuy nhiên, PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn mắc ung thư, bởi viêm tuyến tiền liệt, phì đại lành tính, nhiễm trùng tiết niệu, xuất tinh hoặc một số hoạt động thể lực cũng có thể làm chỉ số này thay đổi.
Vì vậy, việc tầm soát không nên chỉ dựa vào một con số PSA. Bác sĩ cần xem xét tuổi, tiền sử gia đình, triệu chứng tiết niệu, thuốc đang dùng, kết quả khám tuyến tiền liệt và các phương pháp đánh giá bổ sung.
- Tham vấn nội dung Nội khoa: BSCKII Nguyễn Quốc Tiến.
- Tham vấn nội dung Ngoại khoa và quy trình đánh giá tuyến tiền liệt: BSCKII Lê Bá.
- Tham vấn nội dung liên quan đến đau xương khớp, đau cột sống cần phân biệt: BSCKI Phan Đình Long.
I. Xét nghiệm PSA là gì?
PSA là viết tắt của “prostate-specific antigen”, nghĩa là kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt. Đây là một loại protein được tạo ra bởi cả tế bào tuyến tiền liệt bình thường và tế bào ung thư.
Xét nghiệm PSA đo nồng độ PSA trong máu, thường được biểu thị bằng đơn vị ng/mL. Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ, xét nghiệm này có thể được sử dụng trong ba tình huống chính:
- Đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới chưa có triệu chứng.
- Hỗ trợ kiểm tra các triệu chứng như tiểu khó, tiểu nhiều lần, đau vùng chậu hoặc có máu trong nước tiểu.
- Theo dõi tiến triển hoặc nguy cơ tái phát sau khi người bệnh đã được điều trị ung thư tuyến tiền liệt.
(Nguồn: National Cancer Institute – Prostate-Specific Antigen (PSA) Test.)
Cần lưu ý, PSA có tính đặc hiệu với mô tuyến tiền liệt nhưng không đặc hiệu hoàn toàn với ung thư. Nồng độ PSA có thể tăng trong cả bệnh ác tính và bệnh lành tính.
II. Xét nghiệm PSA có chẩn đoán được ung thư tuyến tiền liệt không?
Câu trả lời là không. Một kết quả PSA cao chỉ cho thấy người bệnh có thể cần được đánh giá thêm, không đủ để khẳng định có tế bào ung thư.
Các nguyên nhân có thể làm PSA tăng bao gồm:
- Ung thư tuyến tiền liệt.
- Phì đại lành tính tuyến tiền liệt.
- Viêm hoặc nhiễm trùng tuyến tiền liệt.
- Nhiễm trùng đường tiết niệu.
- Vừa xuất tinh trước thời điểm lấy máu.
- Vận động mạnh, đặc biệt là đạp xe.
- Vừa sinh thiết hoặc thực hiện thủ thuật tại tuyến tiền liệt.
- Tuổi cao và thể tích tuyến tiền liệt tăng.
- Bí tiểu hoặc đặt dụng cụ can thiệp đường tiết niệu trong thời gian gần.
Ngược lại, một số thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt như finasteride hoặc dutasteride có thể làm PSA giảm. Người đang sử dụng các thuốc này cần thông báo với bác sĩ để kết quả được diễn giải chính xác.
Theo BSCKII Nguyễn Quốc Tiến: “Không nên tự kết luận mắc ung thư chỉ dựa trên một lần PSA tăng. Điều quan trọng là tìm nguyên nhân có thể ảnh hưởng đến kết quả và đánh giá xu hướng PSA theo thời gian.”
III. Ai nên cân nhắc xét nghiệm PSA tầm soát ung thư tuyến tiền liệt?
Không có một độ tuổi duy nhất phù hợp với tất cả nam giới. Các tổ chức y khoa có thể đưa ra mốc tuổi khác nhau, nhưng đều nhấn mạnh việc trao đổi lợi ích và nguy cơ với bác sĩ trước khi thực hiện.
| Tổ chức y khoa | Khuyến cáo tham khảo |
| WHO | Không khuyến cáo tầm soát PSA có hệ thống cho toàn bộ nam giới chỉ dựa trên một mốc tuổi |
| USPSTF | Nam giới 55–69 tuổi nên quyết định cá thể hóa sau khi trao đổi với bác sĩ; không khuyến cáo tầm soát thường quy từ 70 tuổi trở lên |
| EAU | Có thể bắt đầu đánh giá PSA từ 50 tuổi ở người nguy cơ trung bình, 45 tuổi nếu có tiền sử gia đình và 40 tuổi ở người mang đột biến BRCA2 |
| American Cancer Society | Trao đổi về tầm soát từ 50 tuổi ở người nguy cơ trung bình; từ 45 hoặc 40 tuổi ở nhóm nguy cơ cao hơn |
Nguồn tham khảo:
- WHO Europe – “Cancer screening and early detection”
- USPSTF – “Prostate Cancer: Screening”
- EAU Guidelines – “Prostate Cancer Diagnostic Evaluation”
- American Cancer Society – “ Recommendations for Prostate Cancer Early Detection”
Nhóm nên trao đổi sớm với bác sĩ:
Nam giới nên cân nhắc đánh giá nguy cơ sớm hơn nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau:
- Cha hoặc anh em trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt khi được chẩn đoán ở tuổi tương đối trẻ.
- Có nhiều người thân cùng huyết thống mắc ung thư tuyến tiền liệt.
- Mang đột biến gen BRCA2 hoặc một số bất thường di truyền liên quan.
- Có triệu chứng đường tiểu dưới kéo dài.
- Khám trực tràng phát hiện tuyến tiền liệt cứng, không đều hoặc có nhân bất thường.
- PSA từng tăng hoặc tăng dần qua nhiều lần xét nghiệm.
- Có tiền sử ung thư tuyến tiền liệt và cần theo dõi sau điều trị.
Việc có tiểu đêm, tia tiểu yếu hoặc tiểu không hết không đồng nghĩa người bệnh bị ung thư. Đây cũng là những biểu hiện phổ biến của phì đại lành tính tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, nam giới không nên tự phân biệt bệnh chỉ dựa vào triệu chứng.
IV. Người có triệu chứng có được gọi là “tầm soát” không?
Tầm soát thường được áp dụng cho người chưa có triệu chứng. Khi người bệnh đã xuất hiện tiểu khó, tiểu máu, đau vùng chậu hoặc bất thường khi khám, xét nghiệm PSA thuộc quá trình đánh giá chẩn đoán chứ không còn đơn thuần là tầm soát.
Các dấu hiệu nên đi khám gồm:
- Tiểu khó, phải rặn hoặc chờ lâu mới tiểu được.
- Tia tiểu yếu, ngắt quãng.
- Tiểu nhiều lần, đặc biệt về đêm.
- Cảm giác tiểu không hết.
- Có máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch.
- Đau vùng chậu, tầng sinh môn hoặc thắt lưng kéo dài.
- Sụt cân, mệt mỏi hoặc đau xương không rõ nguyên nhân.
Theo BSCKI Phan Đình Long: Đau thắt lưng, đau hông hoặc đau xương rất thường gặp trong các bệnh cơ xương khớp lành tính. Người bệnh không nên hoảng loạn hoặc tự quy mọi cơn đau cho ung thư. Tuy nhiên, đau dai dẳng, tăng dần, đau về đêm hoặc đi kèm sụt cân, rối loạn tiểu tiện cần được thăm khám để loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng.
V. Cách đọc kết quả xét nghiệm PSA
Không tồn tại một ngưỡng PSA duy nhất có thể phân chia tuyệt đối giữa “bình thường” và “ung thư”. Nguy cơ thường tăng dần theo nồng độ PSA, nhưng ung thư vẫn có thể xuất hiện khi PSA dưới 4 ng/mL và nhiều trường hợp PSA trên 4 ng/mL không phải ung thư.
| Kết quả PSA toàn phần | Ý nghĩa tham khảo |
| Dưới 4 ng/mL | Thường được xem là mức thấp hơn, nhưng không loại trừ hoàn toàn ung thư |
| Từ 4–10 ng/mL | Khoảng “ranh giới”, cần đánh giá thêm tuổi, thể tích tuyến, khám trực tràng, tỷ lệ PSA tự do và MRI |
| Trên 10 ng/mL | Nguy cơ ung thư cao hơn, nhưng vẫn cần xác định nguyên nhân và làm thêm xét nghiệm |
| PSA tăng nhanh hoặc tăng liên tục | Cần được bác sĩ đánh giá, ngay cả khi chưa vượt một ngưỡng cố định |
Theo American Cancer Society, khoảng 1/4 nam giới có PSA từ 4–10 ng/mL được phát hiện ung thư khi sinh thiết; với PSA trên 10 ng/mL, xác suất phát hiện ung thư cao hơn. Tuy nhiên, đây là dữ liệu thống kê quần thể, không phải kết luận cho từng cá nhân. (Nguồn: American Cancer Society – Prostate Cancer Screening Tests)
Các chỉ số PSA thường gặp:
| Chỉ số | Vai trò |
| PSA toàn phần – total PSA | Tổng lượng PSA đo được trong máu, thường là xét nghiệm ban đầu |
| PSA tự do – free PSA | Phần PSA không gắn với protein trong máu |
| Tỷ lệ fPSA/tPSA | Tỷ lệ PSA tự do trên PSA toàn phần; tỷ lệ thấp hơn có thể liên quan nguy cơ ung thư cao hơn |
| Mật độ PSA – PSA density | PSA được đánh giá tương quan với thể tích tuyến tiền liệt |
| Xu hướng PSA | So sánh nhiều kết quả theo thời gian để nhận biết mức tăng kéo dài |
Tỷ lệ PSA tự do có thể hỗ trợ quyết định sinh thiết ở người có PSA thuộc vùng ranh giới. Một số bác sĩ cân nhắc sinh thiết khi tỷ lệ PSA tự do rất thấp, nhưng ngưỡng áp dụng phải được cá thể hóa, không nên tự đọc kết quả tại nhà rồi kết luận.
VI. Cần chuẩn bị gì trước khi xét nghiệm PSA?
Để hạn chế kết quả tăng tạm thời, người làm xét nghiệm nên:
- Tránh xuất tinh trong khoảng 24–48 giờ trước khi lấy máu.
- Tránh đạp xe và vận động mạnh trong khoảng 48 giờ.
- Thông báo nếu đang viêm đường tiết niệu, viêm tuyến tiền liệt hoặc bí tiểu.
- Cho bác sĩ biết thời điểm vừa sinh thiết, nội soi, đặt ống thông hoặc thực hiện thủ thuật tiết niệu.
- Cung cấp đầy đủ tên thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt, thuốc nội tiết và thực phẩm bổ sung đang sử dụng.
- Không tự ý ngừng thuốc trước xét nghiệm.
- Hỏi cơ sở xét nghiệm về yêu cầu nhịn ăn nếu đồng thời thực hiện thêm đường huyết, mỡ máu hoặc xét nghiệm khác.
NCI khuyến nghị tránh các hoạt động có khả năng làm PSA tăng trong hai ngày trước xét nghiệm và chờ tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng ổn định trước khi kiểm tra. MedlinePlus cũng lưu ý xuất tinh có thể làm kết quả kém chính xác. (Nguồn: NCI – PSA Test và MedlinePlus – Prostate-Specific Antigen Test.)
VII. PSA cao thì bước tiếp theo là gì?
PSA tăng không đồng nghĩa phải sinh thiết ngay. BSCKII Lê Bá cho biết trong phần tham vấn Ngoại khoa, quy trình đánh giá cần dựa trên tổng hợp nguy cơ thay vì phản ứng với một kết quả đơn lẻ.
Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định:
- Kiểm tra các yếu tố gây tăng PSA tạm thời
Bác sĩ khai thác triệu chứng viêm, nhiễm trùng, bí tiểu, hoạt động thể lực, quan hệ tình dục, thủ thuật gần đây và thuốc đang dùng.
- Xét nghiệm PSA lại
NCI cho biết người không có triệu chứng nhưng PSA tăng có thể được xét nghiệm lại sau khoảng 6–8 tuần để xác nhận kết quả, tùy bối cảnh lâm sàng.
- Khám trực tràng bằng ngón tay
Bác sĩ đánh giá kích thước, độ cứng, bề mặt và các nhân bất thường tại tuyến tiền liệt.
- Đánh giá PSA tự do hoặc dấu ấn bổ sung
Tỷ lệ PSA tự do, PHI, 4Kscore hoặc một số xét nghiệm nước tiểu có thể được cân nhắc nhằm phân tầng nguy cơ và hạn chế sinh thiết không cần thiết.
- Chụp cộng hưởng từ đa thông số
MRI tuyến tiền liệt giúp nhận diện vùng nghi ngờ, đánh giá theo PI-RADS và hỗ trợ định hướng vị trí sinh thiết.
- Sinh thiết tuyến tiền liệt
Sinh thiết là phương pháp lấy mô để bác sĩ giải phẫu bệnh kiểm tra tế bào. Đây mới là cơ sở quan trọng để xác định ung thư, phân độ mô học và xây dựng hướng điều trị.
IARC thuộc WHO nhận định chiến lược tầm soát dựa trên nguy cơ, kết hợp PSA với tuổi, thể tích tuyến tiền liệt, công cụ tính nguy cơ, MRI và sinh thiết đích có thể giúp giảm chẩn đoán quá mức và hạn chế thủ thuật không cần thiết. (Nguồn: IARC – Serum PSA-based early detection of prostate cancer)
VIII. Lợi ích và hạn chế của xét nghiệm PSA
| Lợi ích | Hạn chế |
| Quy trình lấy máu đơn giản | Không đặc hiệu hoàn toàn với ung thư |
| Có thể phát hiện nguy cơ trước khi bệnh gây triệu chứng | Có thể cho kết quả dương tính giả |
| Hỗ trợ phát hiện ung thư khi còn khu trú | Có nguy cơ phát hiện khối u phát triển rất chậm |
| Hỗ trợ theo dõi sau điều trị | Có thể dẫn đến lo lắng, MRI hoặc sinh thiết không cần thiết |
| Có giá trị khi kết hợp tuổi, tiền sử và MRI | Không thể xác định loại, vị trí hoặc độ ác tính của khối u |
USPSTF đánh giá lợi ích ròng của tầm soát PSA ở nam giới 55–69 tuổi chỉ ở mức nhỏ đối với một số người. Tầm soát có thể làm giảm một phần nguy cơ ung thư di căn và tử vong do ung thư tuyến tiền liệt, nhưng cũng đi kèm dương tính giả, chẩn đoán quá mức và biến chứng từ các thủ thuật hoặc điều trị tiếp theo.
Do đó, quyết định làm xét nghiệm PSA nên được đưa ra sau khi người bệnh hiểu cả lợi ích và hạn chế, thay vì thực hiện theo tâm lý “xét nghiệm càng nhiều càng tốt”.
IX. Bao lâu nên xét nghiệm PSA một lần?
Tần suất không cố định cho mọi người. Khoảng cách giữa các lần kiểm tra phụ thuộc vào:
- Tuổi và sức khỏe tổng thể.
- Tuổi thọ dự kiến.
- PSA ban đầu.
- Tiền sử gia đình.
- Kết quả khám tuyến tiền liệt.
- Tốc độ thay đổi của PSA.
- Kết quả MRI hoặc sinh thiết trước đó.
- Mong muốn của người được tầm soát.
American Cancer Society gợi ý người đã chọn tầm soát và có PSA dưới 2,5 ng/mL có thể kiểm tra lại sau khoảng hai năm; PSA từ 2,5 ng/mL trở lên có thể được theo dõi thường xuyên hơn. Đây chỉ là khuyến nghị tham khảo, không thay thế lịch hẹn cá thể hóa của bác sĩ.
EAU cũng nhấn mạnh tuổi thọ dự kiến quan trọng không kém tuổi sinh học. Người không có triệu chứng và dự kiến sống dưới khoảng 10–15 năm thường ít có khả năng nhận được lợi ích từ phát hiện sớm, trong khi nguy cơ chẩn đoán quá mức có thể cao hơn.
Xét nghiệm PSA là công cụ quan trọng trong đánh giá nguy cơ và theo dõi ung thư tuyến tiền liệt, nhưng không phải xét nghiệm có thể kết luận ung thư một cách độc lập. Chỉ số PSA cần được đặt trong bối cảnh tuổi, triệu chứng, thể tích tuyến tiền liệt, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng và kết quả khám chuyên khoa.
Nam giới thuộc nhóm tuổi hoặc nguy cơ phù hợp nên trao đổi với bác sĩ về lợi ích, hạn chế và các bước có thể phát sinh sau xét nghiệm. Khi PSA tăng, người bệnh không nên quá hoang mang, đồng thời cũng không nên tự bỏ qua kết quả. Việc kiểm tra lại, khám chuyên khoa, chụp MRI hoặc sinh thiết cần được chỉ định dựa trên nguy cơ cá nhân.
Lưu ý: Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị trực tiếp.
Tại Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope, nam giới có nguy cơ mắc bệnh lý tuyến tiền liệt hoặc mong muốn tầm soát ung thư tuyến tiền liệt được bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu – Nam học trực tiếp thăm khám và tư vấn thực hiện xét nghiệm PSA khi có chỉ định.
Bác sĩ sẽ đánh giá kết quả PSA trong bối cảnh cụ thể của từng người bệnh, kết hợp với tuổi, tiền sử gia đình, khám lâm sàng và các phương pháp chẩn đoán như siêu âm hoặc chụp MRI tuyến tiền liệt nếu cần, nhằm nâng cao độ chính xác trong phát hiện sớm các bất thường.
Sau khi có kết quả, người bệnh được giải thích chi tiết ý nghĩa của chỉ số PSA, tư vấn kế hoạch theo dõi hoặc thực hiện các thăm dò tiếp theo khi cần thiết, giúp chủ động bảo vệ sức khỏe và phát hiện ung thư tuyến tiền liệt ở giai đoạn sớm.
Nếu bạn đang quan tâm đến xét nghiệm PSA tầm soát ung thư tuyến tiền liệt, hãy đặt lịch kiểm tra tại True Hope để được tư vấn chi tiết về quy trình, chi phí cũng như phác đồ điều trị phù hợp.
Thông tin: Đặt lịch khám dưới đây hoặc liên hệ 0333.177.268 để được tư vấn
https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
United States Preventive Services Task Force – Prostate Cancer: Screening
https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/prostate-cancer-screening
European Association of Urology – Prostate Cancer Diagnostic Evaluation
https://uroweb.org/guidelines/prostate-cancer/chapter/diagnostic-evaluation
American Cancer Society – Recommendations for Prostate Cancer Early Detection
https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/acs-recommendations.html
American Cancer Society – Prostate Cancer Screening Tests
https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html
WHO – Cancer Fact Sheet
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
WHO Europe – Cancer Screening and Early Detection
https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/cancer-screening-and-early-detection-of-cancer
IARC/WHO – Serum PSA-based Early Detection of Prostate Cancer
https://www.iarc.who.int/news-events/serum-psa-based-early-detection-of-prostate-cancer-in-europe-and-globally-past-present-and-future/
MedlinePlus – Prostate-Specific Antigen (PSA) Test
https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/
Câu hỏi thường gặp
1. Xét nghiệm PSA có cần nhịn ăn không?
Thông thường, xét nghiệm PSA đơn thuần không yêu cầu nhịn ăn. Nếu lấy máu cùng đường huyết hoặc mỡ máu, người bệnh cần thực hiện theo hướng dẫn riêng của cơ sở y tế.
2. PSA cao có chắc chắn là ung thư không?
Không. Viêm tuyến tiền liệt, phì đại lành tính, nhiễm trùng tiết niệu, xuất tinh, vận động mạnh hoặc thủ thuật tiết niệu đều có thể làm PSA tăng.
3. PSA dưới 4 ng/mL có loại trừ ung thư không?
Không. PSA dưới 4 ng/mL thường liên quan nguy cơ thấp hơn nhưng không loại trừ hoàn toàn ung thư tuyến tiền liệt.
4. PSA từ 4–10 ng/mL có nguy hiểm không?
Đây thường được xem là khoảng ranh giới. Người bệnh cần được đánh giá thêm thay vì tự kết luận, có thể bao gồm PSA tự do, khám trực tràng, MRI và công cụ phân tầng nguy cơ.
5. PSA cao có phải sinh thiết ngay không?
Không phải mọi trường hợp. Bác sĩ có thể kiểm tra nguyên nhân tạm thời, xét nghiệm lại, đánh giá PSA tự do hoặc chụp MRI trước khi quyết định.
6. Bao nhiêu tuổi nên xét nghiệm PSA?
Tùy nguy cơ. Một số hướng dẫn đề xuất trao đổi từ 50 tuổi ở nhóm nguy cơ trung bình và sớm hơn ở người có tiền sử gia đình hoặc đột biến BRCA2. USPSTF nhấn mạnh quyết định cá thể hóa trong độ tuổi 55–69.
7. Người trên 70 tuổi có nên làm PSA không?
USPSTF không khuyến cáo tầm soát thường quy từ 70 tuổi trở lên. Tuy nhiên, người có triệu chứng hoặc đang theo dõi bệnh đã chẩn đoán vẫn có thể cần xét nghiệm theo chỉ định.
8. Quan hệ tình dục có ảnh hưởng đến PSA không?
Có thể. Xuất tinh có khả năng làm PSA tăng tạm thời, vì vậy nên tránh trong khoảng 24–48 giờ trước khi lấy máu.
9. Thuốc phì đại tuyến tiền liệt có ảnh hưởng kết quả không?
Có. Finasteride và dutasteride có thể làm PSA giảm. Người bệnh không được tự ngừng thuốc nhưng cần thông báo với bác sĩ.
10. PSA toàn phần và PSA tự do khác nhau thế nào?
PSA toàn phần là tổng lượng PSA trong máu. PSA tự do là phần không gắn với protein. Tỷ lệ PSA tự do trên PSA toàn phần có thể hỗ trợ phân tầng nguy cơ, đặc biệt khi PSA ở khoảng ranh giới.
Bài viết liên quan
Lý do nên chọn Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope
Trên 10 năm thành lập
Đội ngũ giáo sư, bác sĩ giỏi trực tiếp khám
Cơ sở vật chất hiện đại
Chi phí khám hợp lý
Bảo mật thông tin khách hàng
Chăm sóc khách hàng chu đáo
Lưu ý: Phòng khám hỗ trợ đặt phòng cho khách hàng ở tỉnh xa. LH Hotline đặt lịch khám: 0333 177 268
