Gây mê và gây tê khác nhau thế nào? Bác sĩ giải đáp

Khi chuẩn bị thực hiện phẫu thuật hoặc một thủ thuật y khoa, không ít người băn khoăn gây mê và gây tê khác nhau như thế nào, phương pháp nào an toàn hơn và tại sao cùng là kiểm soát đau nhưng có người phải “ngủ hoàn toàn”, trong khi người khác vẫn tỉnh táo suốt quá trình thực hiện.

Về nguyên tắc, gây mê toàn thân tạo ra trạng thái mất ý thức có kiểm soát, người bệnh không nhận biết và không cảm thấy đau trong quá trình phẫu thuật. Trong khi đó, gây tê chủ yếu làm mất cảm giác đau tại một khu vực nhất định của cơ thể; người bệnh thường vẫn tỉnh, mặc dù trong một số trường hợp có thể kết hợp thuốc an thần. (Nguồn:  NHS – General anaesthetic và MedlinePlus – Anesthesia.)

Trong bài viết dưới đây, phần giải đáp chuyên môn cùng BSCKII Lê Bá -Ngoại Khoa sẽ giúp người đọc hiểu rõ hơn bản chất, chỉ định và những điểm cần lưu ý khi lựa chọn gây mê và gây tê.

I. Gây mê là gì?

Gây mê toàn thân là phương pháp sử dụng thuốc nhằm tạo trạng thái mất ý thức có kiểm soát để người bệnh không cảm nhận đau và không nhận biết những gì đang diễn ra trong quá trình phẫu thuật hoặc thủ thuật.

Theo NHS, trong gây mê toàn thân, người bệnh ở trạng thái bất tỉnh, không cảm thấy đau và không nhận thức được quá trình phẫu thuật. Thuốc mê có thể được đưa vào cơ thể qua đường tĩnh mạch hoặc đường hô hấp, tùy trường hợp. (Nguồn:  NHS – General anaesthetic)

Trong thời gian gây mê, ê-kíp y tế theo dõi liên tục các thông số quan trọng như:

• Nhịp tim.
• Huyết áp.
• Nồng độ oxy trong máu.
• Nhịp thở và chức năng hô hấp.
• Đáp ứng của cơ thể với thuốc và phẫu thuật.

Tùy loại phẫu thuật và tình trạng người bệnh, bác sĩ có thể sử dụng các phương tiện hỗ trợ đường thở và hô hấp trong quá trình gây mê.

Gây mê thường được sử dụng khi nào?

Gây mê có thể được cân nhắc khi:

• Phẫu thuật có phạm vi lớn hoặc kéo dài.
• Can thiệp vào những vị trí khó kiểm soát đau chỉ bằng gây tê.
• Người bệnh cần nằm hoàn toàn yên trong suốt quá trình thực hiện.
• Phẫu thuật có thể ảnh hưởng đáng kể tới hô hấp hoặc các chức năng sinh lý.
• Gây tê tại chỗ hoặc gây tê vùng không đáp ứng đủ yêu cầu của thủ thuật.

Không phải cứ “ca mổ lớn” mới bắt buộc gây mê và cũng không phải cứ “thủ thuật nhỏ” là chỉ cần gây tê. Lựa chọn cần dựa trên đánh giá cụ thể của từng trường hợp.

II. Gây tê là gì?

Gây tê là phương pháp sử dụng thuốc để ngăn tín hiệu đau từ một vùng của cơ thể truyền về hệ thần kinh trung ương. Người bệnh thường vẫn tỉnh táo trong thời gian thực hiện thủ thuật.

Theo NHS, thuốc gây tê tại chỗ làm tê một khu vực của cơ thể để người bệnh vẫn tỉnh nhưng không cảm thấy đau tại khu vực được điều trị. Thuốc có thể được sử dụng bằng đường tiêm, kem, gel, thuốc mỡ hoặc dạng xịt tùy mục đích. (Nguồn:  NHS – Local anaesthetic)

Cần phân biệt hai khái niệm thường được người bệnh gọi chung là “gây tê”:

1. Gây tê tại chỗ

Thuốc tác động vào một vùng nhỏ, chẳng hạn:

• Khâu một vết thương nhỏ.
• Một số thủ thuật da.
• Tiểu phẫu.
• Một số thủ thuật nha khoa.

2. Gây tê vùng

Thuốc được sử dụng để làm mất cảm giác ở một vùng rộng hơn, có thể là một cánh tay, chân hoặc phần cơ thể phía dưới thắt lưng.

Các kỹ thuật thường gặp gồm:

• Gây tê tủy sống.
• Gây tê ngoài màng cứng.
• Phong bế thần kinh ngoại vi.

MedlinePlus cũng phân chia anesthesia thành gây tê tại chỗ, gây tê vùng, gây mê toàn thân và các mức độ an thần khác nhau.(Nguồn: MedlinePlus – Anesthesia.)

III. Gây mê và gây tê khác nhau thế nào?

Sự khác biệt quan trọng nhất giữa gây mê và gây tê nằm ở mức độ ảnh hưởng đến ý thức và phạm vi kiểm soát cảm giác đau.

BSCKII Lê Bá lưu ý: việc lựa chọn phương pháp vô cảm không đơn giản là chọn phương án “mạnh hơn” hay “nhẹ hơn”. Mục tiêu quan trọng là kiểm soát đau đầy đủ, bảo đảm điều kiện cho thủ thuật và giảm thiểu nguy cơ phù hợp với tình trạng của từng người bệnh.

IV. Gây tê có phải lúc nào cũng tỉnh hoàn toàn?

Câu trả lời là: Không.

Đây là điểm khá nhiều người nhầm lẫn khi tìm hiểu gây mê và gây tê. Một người được gây tê vùng có thể vẫn tỉnh hoàn toàn, nhưng cũng có thể được sử dụng thêm thuốc an thần để giảm căng thẳng, buồn ngủ hoặc giảm nhận thức về quá trình thực hiện thủ thuật.

MedlinePlus cho biết an thần có nhiều mức độ. Với an thần nhẹ, người bệnh vẫn tỉnh và thư giãn; ở mức vừa, người bệnh có thể buồn ngủ nhưng vẫn đáp ứng khi được gọi hoặc chạm vào. (Nguồn: MedlinePlus – Anesthesia.)

Do đó: Gây tê không đồng nghĩa với an thần và an thần cũng không đồng nghĩa với gây mê toàn thân.

V. Gây mê hay gây tê an toàn hơn?

Không thể khẳng định một phương pháp luôn an toàn hơn cho tất cả mọi người.

Royal College of Anaesthetists nhấn mạnh rằng nguy cơ của gây mê/gây tê thay đổi tùy từng cá nhân, kỹ thuật được sử dụng, loại phẫu thuật và các bệnh lý đi kèm. Phương pháp phù hợp cần được lựa chọn sau khi cân nhắc lợi ích và nguy cơ riêng của từng trường hợp. (Nguồn: Royal College of Anaesthetists – You and your anaesthetic.)

Những yếu tố thường cần được đánh giá gồm:

• Loại và phạm vi phẫu thuật.
• Thời gian dự kiến của thủ thuật.
• Tuổi và thể trạng.
• Tiền sử gây mê, gây tê.
• Dị ứng thuốc.
• Bệnh tim mạch.
• Bệnh hô hấp.
• Đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính khác.
• Thuốc đang sử dụng.
• Nguy cơ chảy máu.
• Tình trạng đường thở.
• Mong muốn và mức độ lo lắng của người bệnh.

Đây cũng là lý do khai thác tiền sử trước phẫu thuật có vai trò quan trọng trong an toàn điều trị.

VI. Gây mê có tác dụng phụ gì?

Y học hiện đại đã giúp gây mê ngày càng an toàn hơn, nhưng không có phương pháp y khoa nào hoàn toàn không có nguy cơ.

Theo NHS, một số tác dụng phụ có thể gặp sau gây mê toàn thân gồm:

• Buồn ngủ.
• Khát nước.
• Khàn tiếng hoặc đau họng.
• Run lạnh.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Đau hoặc bầm tại vị trí đặt đường truyền.
• Lú lẫn hoặc giảm trí nhớ tạm thời ở một số trường hợp.

Các biến chứng nghiêm trọng hơn như phản ứng dị ứng nặng, khó thở hoặc một số biến cố khác có thể xảy ra nhưng hiếm hơn.(Nguồn:  NHS – General anaesthetic.)

Royal College of Anaesthetists cũng lưu ý rằng mức nguy cơ thực tế phụ thuộc đáng kể vào sức khỏe nền và loại phẫu thuật, vì vậy không nên sử dụng một tỷ lệ chung để tự suy đoán nguy cơ cá nhân. (Nguồn: RCoA – Risks associated with general anaesthesia.)

VII. Gây tê có tác dụng phụ không?

Có, mặc dù gây tê tại chỗ nhìn chung được đánh giá là an toàn và biến chứng nghiêm trọng hiếm gặp.

Theo NHS, một số biểu hiện có thể xuất hiện gồm:

• Khó chịu khi tiêm thuốc.
• Bầm tím hoặc đau nhẹ tại vị trí tiêm.
• Cảm giác nóng rát hoặc châm chích khi thuốc hết tác dụng.
• Chóng mặt.
• Đau đầu.
• Tê hoặc yếu kéo dài hơn dự kiến ở một số trường hợp.

NHS cho biết phản ứng dị ứng nghiêm trọng với thuốc tê là hiếm gặp.

Riêng với gây tê vùng như tê tủy sống, ngoài màng cứng hoặc phong bế thần kinh, nguy cơ và tác dụng phụ phụ thuộc vào kỹ thuật cụ thể. Royal College of Anaesthetists khuyến cáo cần đánh giá nguy cơ riêng cho mỗi người thay vì mặc định tất cả các kỹ thuật gây tê vùng giống nhau. (Nguồn: RCoA – Risks associated with regional anaesthesia.)

VIII. BSCKII Lê Bá giải đáp: Dựa vào đâu để lựa chọn gây mê hay gây tê?

Trong thực hành, câu hỏi quan trọng không phải là người bệnh “thích gây mê hay gây tê”, mà là kỹ thuật nào đáp ứng tốt nhất yêu cầu điều trị trong điều kiện sức khỏe cụ thể.

Khi cân nhắc gây mê và gây tê, cần xem xét đồng thời ba nhóm yếu tố:

1. Đặc điểm của thủ thuật

Vị trí phẫu thuật, mức độ can thiệp, thời gian và yêu cầu người bệnh bất động sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới phương pháp vô cảm.

2. Sức khỏe người bệnh

Người có bệnh tim mạch, hô hấp, chuyển hóa hoặc đang sử dụng nhiều thuốc có thể cần đánh giá kỹ trước thủ thuật.

3. Lợi ích – nguy cơ của từng kỹ thuật

Có trường hợp có thể lựa chọn giữa nhiều phương án. Khi đó, bác sĩ cần trao đổi với người bệnh về ưu điểm, hạn chế và nguy cơ liên quan.

Royal College of Anaesthetists cũng khuyến khích mô hình ra quyết định chung giữa nhân viên y tế và người bệnh, dựa trên loại phẫu thuật, bệnh lý nền, nguy cơ cá nhân, mong muốn của người bệnh và điều kiện chuyên môn. (Nguồn: RCoA – You and your anaesthetic.)

IX. Trước khi gây mê, gây tê cần chuẩn bị gì?

Người bệnh nên cung cấp đầy đủ thông tin về:

• Các bệnh đang điều trị.
• Danh sách thuốc đang dùng.
• Thuốc chống đông hoặc thuốc ảnh hưởng đông máu nếu có.
• Tiền sử dị ứng.
• Tiền sử từng gặp vấn đề khi gây mê/gây tê.
• Các phẫu thuật trước đây.
• Tình trạng hút thuốc, uống rượu.
• Các vấn đề về tim, phổi hoặc hô hấp.

Đặc biệt, không tự ý ngừng thuốc đang điều trị trước phẫu thuật nếu chưa có chỉ định.

Với một số trường hợp gây mê, người bệnh sẽ được hướng dẫn cụ thể về thời điểm ngừng ăn và uống. NHS nhấn mạnh việc tuân thủ hướng dẫn nhịn ăn uống trước gây mê giúp giảm nguy cơ thức ăn hoặc dịch từ dạ dày đi vào đường hô hấp.(Nguồn:  NHS – General anaesthetic.)

Thời gian nhịn ăn, uống không nên tự áp dụng theo thông tin trên mạng vì có thể khác nhau tùy loại phẫu thuật, thuốc đang sử dụng và tình trạng sức khỏe.

X. Có nên quá lo lắng khi được chỉ định gây mê?

Tâm lý lo sợ trước gây mê khá phổ biến, đặc biệt với người chưa từng phẫu thuật. Tuy nhiên, thay vì tự tìm cách thay đổi phương pháp, người bệnh nên hỏi rõ:

• Vì sao trường hợp của mình cần gây mê?
• Có thể lựa chọn gây tê hay không?
• Nguy cơ riêng của mình là gì?
• Cần ngừng thuốc nào trước phẫu thuật?
• Khi nào phải ngừng ăn uống?
• Sau thủ thuật bao lâu có thể sinh hoạt trở lại?

Các phương pháp gây mê hiện đại nhìn chung có độ an toàn cao khi được thực hiện trong điều kiện phù hợp và người bệnh được đánh giá, theo dõi đầy đủ. Tuy nhiên, nguy cơ không bằng nhau ở mọi người, vì vậy đánh giá cá thể hóa vẫn là yếu tố quan trọng.

Kết luận: Không nên tự chọn giữa gây mê và gây tê

Gây mê và gây tê đều nhằm giúp kiểm soát đau và tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện thủ thuật, nhưng cơ chế, mức độ ảnh hưởng tới ý thức, phạm vi tác dụng và chỉ định khác nhau.

Có thể hiểu đơn giản:

• Gây mê: người bệnh mất ý thức có kiểm soát và không cảm thấy đau trong quá trình thực hiện.
• Gây tê tại chỗ: làm mất cảm giác ở một vùng nhỏ, người bệnh vẫn tỉnh.
• Gây tê vùng: làm mất cảm giác ở một vùng rộng hơn, người bệnh có thể tỉnh hoặc được kết hợp an thần.
• Không có một phương pháp gây mê và gây tê nào tối ưu cho tất cả mọi người.
• Việc lựa chọn cần căn cứ vào loại thủ thuật, bệnh nền, nguy cơ cá nhân và đánh giá chuyên môn.

Theo định hướng giải đáp của BSCKII Lê Bá, người bệnh nên chủ động cung cấp đầy đủ tiền sử bệnh và thuốc đang sử dụng, đồng thời trao đổi kỹ trước thủ thuật thay vì quá lo lắng hoặc tự yêu cầu một phương pháp vô cảm cụ thể.

>> Đọc thêm: Gợi ý bác sĩ ngoại khoa uy tín tại Hà Nội cho người cần thăm khám

Lưu ý: Nội dung mang tính cung cấp kiến thức, không thay thế cho chẩn đoán, khám tiền phẫu hoặc chỉ định gây mê – gây tê của nhân viên y tế trực tiếp điều trị.

Nếu bạn có câu hỏi nào cần bác sĩ chuyên môn giải đáp vui lòng điền vào form dưới đây hoặc liên hệ hotline: 0333.177.268  để được tư vấn miễn phí! 

Tại Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope, người bệnh được bác sĩ Gây mê hồi sức đánh giá tình trạng sức khỏe và tư vấn gây mê hoặc gây tê phù hợp với từng thủ thuật, phẫu thuật. Gây mê thường đưa người bệnh vào trạng thái mất ý thức có kiểm soát, trong khi gây tê chủ yếu làm mất hoặc giảm cảm giác tại một vùng cơ thể và người bệnh có thể vẫn tỉnh táo.

 Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào loại phẫu thuật, vị trí can thiệp, thời gian thực hiện, bệnh nền và tình trạng sức khỏe của từng người. Trước khi thực hiện, bác sĩ sẽ giải thích quy trình, đánh giá các yếu tố nguy cơ và theo dõi sát các chỉ số sinh tồn nhằm đảm bảo an toàn trong suốt quá trình can thiệp và hồi phục. 

Nếu bạn đang quan tâm tới thủ thuật gây mê và gây tê an toàn, hãy đặt lịch tư vấn trực tiếp tại True Hope để được tư vấn chi tiết về quy trình, chi phí cũng như phác đồ điều trị phù hợp.

Thông tin: Đặt lịch khám dưới đây hoặc liên hệ 0333.177.268 để được tư vấn

Bài viết liên quan

Mất ngủ lúc 2-3 giờ sáng: Hãy đặt câu hỏi về tiểu đêm

Các bệnh về đường tiết niệu thường gặp: Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào cần đi khám?

Khi vợ là người nhận ra chồng đi tiểu lâu hơn bình thường: Có phải dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt?

Lý do nên chọn Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope

Trên 10 năm thành lập

Đội ngũ giáo sư, bác sĩ giỏi trực tiếp khám

Cơ sở vật chất hiện đại

Chi phí khám hợp lý

Bảo mật thông tin khách hàng

Chăm sóc khách hàng chu đáo

Lưu ý: Phòng khám hỗ trợ đặt phòng cho khách hàng ở tỉnh xa. LH Hotline đặt lịch khám: 0333 177 268