PSA sau viêm, quan hệ hoặc vận động nặng: Đọc đúng bối cảnh

Tham vấn chuyên môn: BSCKII Nguyễn Quốc Tiến – Nội khoa, BSCKII Lê Bá – Ngoại khoa, BSCKI Phan Đình Long – Cơ xương khớp.

PSA tăng không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư tuyến tiền liệt. Chỉ số này có thể thay đổi tạm thời sau một đợt viêm tuyến tiền liệt, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, xuất tinh, đạp xe đường dài hoặc vận động thể lực nặng. Vì vậy, kết quả xét nghiệm cần được đọc cùng triệu chứng, thời điểm lấy máu, thuốc đang sử dụng, kích thước tuyến tiền liệt và diễn biến của những lần xét nghiệm trước.

Việc chỉ nhìn vào một con số rồi vội kết luận có thể gây lo lắng không cần thiết. Ngược lại, cho rằng PSA tăng hoàn toàn do quan hệ hoặc vận động mà không tái kiểm tra cũng có thể làm chậm quá trình phát hiện bệnh lý cần điều trị.

I. PSA là gì?

PSA là viết tắt của Prostate-Specific Antigen, tức kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt. Đây là một loại protein được sản xuất bởi cả tế bào tuyến tiền liệt bình thường và tế bào ác tính. Xét nghiệm máu giúp đo lượng PSA lưu hành trong cơ thể.

Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ cho biết phì đại tuyến tiền liệt lành tính, viêm tuyến tiền liệt và ung thư tuyến tiền liệt đều có thể làm chỉ số này tăng. Do đó, xét nghiệm PSA là công cụ hỗ trợ đánh giá nguy cơ chứ không phải xét nghiệm có thể tự xác định ung thư. (Nguồn: National Cancer Institute – “Prostate-Specific Antigen (PSA) Test”)

Hiệp hội Tiết niệu châu Âu cũng nhấn mạnh rằng PSA có tính đặc hiệu với cơ quan tuyến tiền liệt nhưng không đặc hiệu riêng cho ung thư. Không có một ngưỡng duy nhất có thể phân chia tuyệt đối người “bình thường” và người “mắc ung thư”. (Nguồn: European Association of Urology – “EAU Guidelines on Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation”)

II. Vì sao viêm tuyến tiền liệt có thể làm PSA tăng?

Theo BSCKII Nguyễn Quốc Tiến, khi tuyến tiền liệt bị viêm, cấu trúc mô và hàng rào giữa các tế bào tuyến với hệ tuần hoàn có thể bị ảnh hưởng. PSA vì thế dễ đi vào máu nhiều hơn, khiến kết quả xét nghiệm tăng dù không có ung thư.

Theo hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu, PSA tăng được ghi nhận ở khoảng 60% nam giới mắc viêm tuyến tiền liệt cấp do vi khuẩn và khoảng 20% trường hợp viêm tuyến tiền liệt mạn do vi khuẩn. Hướng dẫn cũng khuyến cáo không sử dụng PSA để chẩn đoán viêm tuyến tiền liệt đang hoạt động vì chỉ số này không cung cấp thông tin chẩn đoán thực tế trong giai đoạn viêm. (Nguồn: European Association of Urology – “EAU Guidelines on Urological Infections”)

Những biểu hiện gợi ý tình trạng viêm hoặc nhiễm khuẩn có thể gồm:

• Sốt, rét run hoặc mệt mỏi đột ngột.
• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp.
• Khó tiểu hoặc tia tiểu yếu.
• Đau vùng bụng dưới, bẹn, tầng sinh môn hoặc thắt lưng.
• Đau khi xuất tinh.
• Nước tiểu đục, có mùi bất thường.
• Bí tiểu.

Trong trường hợp đang sốt, đau nhiều hoặc có triệu chứng tiết niệu rõ rệt, mục tiêu ưu tiên là xác định và điều trị nguyên nhân. Không nên vội dùng kết quả PSA trong giai đoạn này để suy luận nguy cơ ung thư.

III. Sau viêm bao lâu nên xét nghiệm lại PSA?

Thời điểm xét nghiệm lại phụ thuộc mức độ viêm, triệu chứng, kết quả nước tiểu và đáp ứng điều trị. Không có một mốc duy nhất phù hợp với tất cả người bệnh.

NHS khuyến cáo người vừa mắc nhiễm khuẩn đường tiết niệu nên chờ khoảng 4–6 tuần sau khi tình trạng nhiễm khuẩn đã hết rồi mới làm xét nghiệm.  (Nguồn: NHS – “PSA test”)

NCI cho biết viêm hoặc nhiễm khuẩn tuyến tiền liệt có thể làm PSA tăng trong một đến hai tháng; trong trường hợp phát hiện kết quả tăng bất thường, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra lại sau khoảng 6–8 tuần. (Nguồn: National Cancer Institute – “Prostate-Specific Antigen (PSA) Test”)

Với nhiễm khuẩn tiết niệu có sốt hoặc viêm nặng, PSA đôi khi cần nhiều thời gian hơn để trở về mức nền. Vì thế, người bệnh nên xét nghiệm theo lịch của bác sĩ thay vì tự chọn một mốc cố định.

IV. Quan hệ tình dục có làm PSA tăng không?

Hoạt động tình dục không phải lúc nào cũng làm PSA tăng. Yếu tố cần chú ý chủ yếu là xuất tinh gần thời điểm lấy máu.

Một nghiên cứu của PubMed trên 64 nam giới từ 49–79 tuổi ghi nhận PSA tăng sau xuất tinh ở phần lớn người tham gia. Khoảng 97% trở về mức ban đầu trong vòng 48 giờ. Đây là cơ sở để nhiều hướng dẫn khuyến nghị tránh xuất tinh trong hai ngày trước khi lấy máu. (Nguồn: PubMed – Tchetgen MB và cộng sự, “Ejaculation increases the serum prostate-specific antigen concentration”)

NHS cũng khuyến cáo không xuất tinh và không quan hệ đường hậu môn trong vòng 48 giờ trước xét nghiệm PSA, vì những hoạt động này có thể làm kết quả tăng tạm thời và giảm độ chính xác. (Nguồn: NHS – “PSA test”)

Điều này không có nghĩa rằng mọi kết quả tăng sau quan hệ đều có thể bỏ qua. Nếu PSA vẫn cao khi được kiểm tra lại trong điều kiện chuẩn, người bệnh cần tiếp tục được đánh giá.

V. Vận động nặng và đạp xe ảnh hưởng đến PSA như thế nào?

Theo BSCKI Phan Đình Long, một số hoạt động thể lực, đặc biệt là đạp xe đường dài hoặc tập luyện khiến cơ thể gắng sức nhiều, có thể tạo áp lực cơ học lên vùng đáy chậu và tuyến tiền liệt. Mức ảnh hưởng không giống nhau ở mọi người và kết quả giữa các nghiên cứu về đạp xe cũng chưa hoàn toàn đồng nhất.

Một tổng quan  PubMed – Jiandani D và cộng sự về đạp xe và PSA cho thấy một số nghiên cứu ghi nhận mức tăng, trong khi những nghiên cứu khác không phát hiện thay đổi có ý nghĩa. Sự khác biệt có thể liên quan đến độ tuổi, PSA nền, thời gian đạp xe, cường độ hoạt động và thời điểm lấy mẫu máu. (Nguồn: PubMed – Jiandani D và cộng sự, “The effect of bicycling on PSA levels: a systematic review and meta-analysis”)

Để chuẩn hóa điều kiện xét nghiệm, NHS khuyến cáo trong 48 giờ trước khi lấy máu không nên:

• Đạp xe.
• Tập luyện khiến cơ thể thở gấp hoặc kiệt sức.
• Nâng tạ nặng, chạy cường độ cao hoặc thi đấu sức bền.
• Thực hiện hoạt động gây áp lực kéo dài lên vùng đáy chậu.

(Nguồn: NHS – “PSA test”)

Người bệnh không cần ngừng vận động lâu dài. Khuyến cáo 48 giờ chỉ nhằm giảm những biến động tạm thời trước ngày lấy máu.

VI. Bảng những yếu tố cần khai báo khi đọc kết quả PSA

(Các yếu tố trên được tổng hợp từ hướng dẫn chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt của EAU và tài liệu xét nghiệm PSA của NCI)

VII. PSA bao nhiêu là đáng lo?

Không nên chỉ sử dụng một ngưỡng cố định để tự kết luận. NCI cho biết không có mức PSA nào có thể khẳng định chắc chắn người bệnh có hoặc không có ung thư. Nguy cơ có xu hướng tăng khi PSA tăng, nhưng nam giới có PSA thấp vẫn có thể mắc bệnh và người có PSA cao vẫn có thể chỉ bị phì đại hoặc viêm tuyến tiền liệt.

Khi đọc kết quả, bác sĩ thường xem xét đồng thời:

• Tuổi và tình trạng sức khỏe tổng thể.
• Triệu chứng đường tiểu.
• Tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt.
• Kích thước tuyến tiền liệt.
• Thuốc đang sử dụng.
• Khám trực tràng.
• PSA của những lần trước.
• Mức thay đổi khi xét nghiệm lại.
• PSA density, tức PSA chia cho thể tích tuyến tiền liệt.
• Kết quả MRI hoặc xét nghiệm bổ sung khi có chỉ định.

Đặc biệt, finasteride và dutasteride – hai thuốc có thể được sử dụng trong điều trị phì đại tuyến tiền liệt – có thể làm PSA giảm khoảng 50%. Nếu không khai báo thuốc, kết quả có nguy cơ bị đánh giá thấp hơn thực tế.(Nguồn: European Association of Urology – “EAU Guidelines on Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation”)

VIII. Khi PSA tăng, có cần sinh thiết ngay không?

Theo BSCKII Lê Bá, không phải tất cả trường hợp PSA tăng đều cần sinh thiết ngay. Với người có mức tăng vừa phải và không có dấu hiệu bất thường rõ khi thăm khám, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm lại trong điều kiện chuẩn trước khi quyết định bước tiếp theo.

EAU khuyến nghị nam giới có PSA từ 3–10 ng/mL nhưng không phát hiện dấu hiệu nghi ngờ khi thăm khám có thể được xét nghiệm lại sau khoảng bốn tuần. Lần kiểm tra lại nên thực hiện tại cùng phòng xét nghiệm, sử dụng cùng phương pháp, đồng thời tránh xuất tinh, can thiệp tuyến tiền liệt và nhiễm khuẩn đường tiết niệu. (Nguồn: European Association of Urology – “EAU Guidelines on Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation”)

Nếu PSA tiếp tục tăng, bác sĩ có thể cân nhắc:

• Khám tuyến tiền liệt.
• Xét nghiệm PSA toàn phần và các chỉ số bổ sung phù hợp.
• Đánh giá thể tích tuyến và PSA density.
• Chụp cộng hưởng từ tuyến tiền liệt.
• Xét nghiệm máu hoặc nước tiểu hỗ trợ phân tầng nguy cơ.
• Sinh thiết khi nguy cơ đủ cao hoặc hình ảnh có tổn thương nghi ngờ.

NCI lưu ý một kết quả dương tính giả có thể khiến người bệnh lo lắng và dẫn đến những thủ thuật không cần thiết. Vì vậy, quyết định sinh thiết cần dựa trên tổng thể nguy cơ chứ không chỉ một lần xét nghiệm. (Nguồn: National Cancer Institute – “Prostate-Specific Antigen (PSA) Test”)

IX. Chuẩn bị thế nào để xét nghiệm PSA chính xác hơn?

Trước khi lấy máu, người bệnh nên:

• Tránh xuất tinh ít nhất 48 giờ.
• Tránh quan hệ đường hậu môn trong 48 giờ.
• Không đạp xe và hạn chế vận động gắng sức trong 48 giờ.
• Báo bác sĩ nếu đang sốt, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc nghi nhiễm khuẩn.
• Khai báo thời điểm đặt ống thông, soi bàng quang, sinh thiết hoặc can thiệp tiết niệu.
• Cung cấp danh sách thuốc, đặc biệt là finasteride và dutasteride.
• Mang theo kết quả PSA cũ để bác sĩ đánh giá xu hướng.
• Khi cần xét nghiệm lại, ưu tiên cùng phòng xét nghiệm và cùng phương pháp đo.

Người bệnh có thể ăn uống bình thường trước xét nghiệm PSA, trừ khi được chỉ định làm thêm xét nghiệm yêu cầu nhịn ăn.

Nếu bạn có câu hỏi nào cần bác sĩ chuyên môn giải đáp vui lòng điền vào form dưới đây hoặc liên hệ hotline: 0333.177.268  để được tư vấn miễn phí! 

X. Khi nào cần đi khám sớm?

NHS cho biết: không nên chỉ chờ xét nghiệm lại nếu xuất hiện một trong những dấu hiệu sau:

• Không thể đi tiểu.
• Sốt cao, rét run kèm đau vùng chậu hoặc tiểu buốt.
• Tiểu ra máu.
• Đau dữ dội ở bụng dưới, lưng hoặc vùng sinh dục.
• Mệt lả, lú lẫn hoặc khó thở.
• Triệu chứng nặng lên nhanh.
• PSA tăng dai dẳng qua nhiều lần kiểm tra.
• Khám tuyến tiền liệt hoặc MRI có dấu hiệu nghi ngờ.

Bí tiểu và viêm tuyến tiền liệt cấp có thể cần được đánh giá khẩn cấp, không nên trì hoãn chỉ để chờ PSA giảm. (Nguồn: NHS – “Prostatitis”)

PSA là một dấu ấn quan trọng nhưng không phải “bản án ung thư”. Viêm tuyến tiền liệt, nhiễm khuẩn đường tiết niệu, xuất tinh, đạp xe, vận động nặng, bí tiểu, thủ thuật tiết niệu và một số loại thuốc đều có thể làm kết quả thay đổi.

Đọc đúng PSA cần trả lời ba câu hỏi: xét nghiệm được thực hiện trong bối cảnh nào, kết quả có còn tăng khi kiểm tra lại trong điều kiện chuẩn hay không và các dữ liệu lâm sàng khác cho thấy nguy cơ ở mức nào. Người bệnh không nên hoảng sợ vì một con số đơn lẻ, nhưng cũng không nên tự quy kết PSA tăng cho quan hệ hoặc vận động mà bỏ qua việc tái khám.

Lưu ý: Thông tin trong bài nhằm mục đích tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ.

Tại Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope, người bệnh được bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu – Nam học thăm khám và đánh giá toàn diện khi có kết quả xét nghiệm PSA bất thường. Bác sĩ không chỉ dựa vào chỉ số PSA đơn lẻ mà còn xem xét nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả như tình trạng viêm đường tiết niệu hoặc tuyến tiền liệt, quan hệ tình dục, vận động gắng sức, tuổi tác, tiền sử bệnh lý và kết quả khám lâm sàng.

 Khi cần thiết, người bệnh sẽ được chỉ định thêm các thăm dò như siêu âm, chụp MRI tuyến tiền liệt, xét nghiệm bổ sung hoặc sinh thiết để xác định nguyên nhân. Cách tiếp cận toàn diện này giúp hạn chế những lo lắng không cần thiết, tránh can thiệp quá mức và hỗ trợ chẩn đoán, điều trị phù hợp với từng trường hợp. 

Nếu bạn đang lo lắng về tình trạng bệnh lý tiết niệu, hãy đặt lịch kiểm tra tại True Hope để được các bác sĩ chuyên gia đưa ra các phương pháp điều trị phù hợp

Thông tin: Đặt lịch khám dưới đây hoặc liên hệ 0333.177.268 để được tư vấn

Bài viết liên quan

Xét nghiệm PSA tầm soát ung thư tuyến tiền liệt: Khi nào cần làm?

Chi phí mổ phì đại tuyến tiền liệt 2026: Mức tham khảo

Khám tuyến tiền liệt ở đâu Hà Nội? 7 tiêu chí chọn nơi uy tín

Lý do nên chọn Phòng khám Đa khoa Quốc tế True Hope

Trên 10 năm thành lập

Đội ngũ giáo sư, bác sĩ giỏi trực tiếp khám

Cơ sở vật chất hiện đại

Chi phí khám hợp lý

Bảo mật thông tin khách hàng

Chăm sóc khách hàng chu đáo

Lưu ý: Phòng khám hỗ trợ đặt phòng cho khách hàng ở tỉnh xa. LH Hotline đặt lịch khám: 0333 177 268