07h00 - 17h00 từ Thứ 2 đến Chủ nhật
Bài viết được tham vấn chuyên môn: Ts. Bs. Nguyễn Quốc Tiến – bác sĩ chuyên khoa II
Tiểu són, còn gọi là són tiểu hoặc tiểu không tự chủ, là tình trạng nước tiểu rò rỉ ra ngoài ngoài ý muốn. Mức độ có thể chỉ là vài giọt khi ho, hắt hơi, cười lớn, vận động mạnh; nhưng cũng có thể là cảm giác buồn tiểu đột ngột khiến người bệnh không kịp vào nhà vệ sinh.
Tình trạng này không chỉ gặp ở người lớn tuổi. Phụ nữ sau sinh, phụ nữ tiền mãn kinh – mãn kinh, nam giới có bệnh tuyến tiền liệt, người thừa cân, người mắc bệnh thần kinh hoặc đái tháo đường đều có thể bị tiểu són.
Tiểu són không phải chuyện “xấu hổ nên chịu đựng”. Đây là triệu chứng có thể thăm khám, phân loại và điều trị theo nguyên nhân. Càng giấu kỹ, chất lượng sống càng bị “trừ điểm” oan uổng.
Tiểu són là gì?
Tiểu són là hiện tượng mất kiểm soát bàng quang khiến nước tiểu thoát ra ngoài không theo ý muốn. Người bệnh có thể són một ít nước tiểu khi tăng áp lực ổ bụng, hoặc rò rỉ nhiều hơn khi cơn buồn tiểu đến quá gấp.
Trong y khoa, tiểu són thường được gọi là tiểu không tự chủ. Đây không hẳn là một bệnh riêng biệt, mà thường là biểu hiện của nhiều vấn đề khác nhau: suy yếu cơ sàn chậu, bàng quang tăng hoạt, nhiễm trùng đường tiết niệu, táo bón, bệnh thần kinh, phì đại tuyến tiền liệt hoặc thay đổi nội tiết ở nữ giới.
Trong thực tế thăm khám, nhiều người trì hoãn vì nghĩ đây là hậu quả tất yếu của tuổi tác hoặc sinh nở. Cách nghĩ này không chính xác hoàn toàn. Tuổi tác và sinh nở có thể làm tăng nguy cơ, nhưng tiểu són vẫn có nhiều hướng cải thiện nếu xác định đúng loại và đúng nguyên nhân.
Các dạng tiểu són thường gặp
Phân loại tiểu són giúp bác sĩ chọn cách điều trị phù hợp. Người bệnh có thể mắc một dạng đơn thuần hoặc phối hợp nhiều dạng cùng lúc.
1. Tiểu són khi gắng sức
Tiểu són khi gắng sức xảy ra khi nước tiểu rò rỉ trong lúc ho, hắt hơi, cười lớn, chạy nhảy, leo cầu thang hoặc nâng vật nặng. Cơ chế thường liên quan đến suy yếu cơ sàn chậu hoặc cơ vòng niệu đạo, khiến bàng quang không giữ được nước tiểu khi áp lực trong ổ bụng tăng.
Dạng này thường gặp ở phụ nữ sau sinh, người mãn kinh, người thừa cân hoặc từng phẫu thuật vùng chậu. Nam giới sau một số phẫu thuật tuyến tiền liệt cũng có thể gặp tình trạng tương tự.
2. Tiểu són do tiểu gấp
Tiểu són do tiểu gấp là tình trạng người bệnh đột ngột buồn tiểu dữ dội, khó nhịn và có thể són trước khi kịp đến nhà vệ sinh. Dạng này thường liên quan đến bàng quang tăng hoạt, nhiễm trùng đường tiết niệu, bệnh thần kinh hoặc kích thích bàng quang.
3. Tiểu són do tràn đầy bàng quang
Tiểu són do tràn xảy ra khi bàng quang không tống hết nước tiểu, khiến nước tiểu ứ lại và rò rỉ từng ít một. Dạng này có thể liên quan đến tắc nghẽn đường tiểu, phì đại tuyến tiền liệt ở nam giới, hẹp niệu đạo, tổn thương thần kinh hoặc đái tháo đường lâu năm.
4. Tiểu són chức năng
Tiểu són chức năng xảy ra khi người bệnh vẫn có cảm giác buồn tiểu nhưng không kịp vào nhà vệ sinh do hạn chế vận động, bệnh xương khớp, sa sút trí tuệ, tai biến mạch máu não hoặc khó khăn trong sinh hoạt.
5. Tiểu són hỗn hợp
Tiểu són hỗn hợp là sự kết hợp của nhiều cơ chế, thường gặp nhất là vừa són khi gắng sức vừa són do tiểu gấp. Đây là lý do người bệnh nên mô tả kỹ tình huống rò rỉ nước tiểu thay vì chỉ nói chung chung là “bị són”.
| Dạng tiểu són | Tình huống thường gặp | Gợi ý nguyên nhân |
| Khi gắng sức | Ho, hắt hơi, cười, vận động | Yếu cơ sàn chậu, sau sinh, mãn kinh, thừa cân |
| Do tiểu gấp | Buồn tiểu đột ngột, không kịp vào toilet | Bàng quang tăng hoạt, nhiễm trùng, bệnh thần kinh |
| Do tràn | Rò rỉ từng ít, tiểu không hết | Tắc nghẽn, phì đại tuyến tiền liệt, tổn thương thần kinh |
| Chức năng | Không kịp đi vệ sinh do vận động hoặc nhận thức | Viêm khớp, tai biến, sa sút trí tuệ |
| Hỗn hợp | Nhiều kiểu rò rỉ cùng lúc | Phối hợp nhiều cơ chế |
Nguyên nhân gây tiểu són
Nguyên nhân tiểu són có thể đến từ thói quen sinh hoạt, thay đổi cơ thể, bệnh lý đường tiết niệu, bệnh thần kinh hoặc tác dụng phụ của thuốc. Việc tìm nguyên nhân quan trọng vì mỗi nhóm cần một cách xử lý khác nhau.
1. Nguyên nhân tạm thời
- Uống nhiều rượu bia, caffeine, nước có gas hoặc đồ uống kích thích bàng quang.
- Ăn nhiều thực phẩm cay, chua, nhiều đường hoặc dùng chất tạo ngọt nhân tạo ở người nhạy cảm.
- Dùng một số thuốc có tác dụng lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc giãn cơ hoặc thuốc điều trị tim mạch theo chỉ định.
- Nhiễm trùng đường tiết niệu làm bàng quang bị kích thích, gây tiểu gấp, tiểu nhiều lần và có thể són tiểu.
- Táo bón làm trực tràng căng, kích thích dây thần kinh gần bàng quang và làm rối loạn cảm giác buồn tiểu.
2. Nguyên nhân kéo dài hoặc bệnh lý
- Mang thai và sinh con làm tăng áp lực lên bàng quang, đồng thời có thể làm yếu cơ sàn chậu.
- Mãn kinh khiến estrogen giảm, niêm mạc niệu đạo – bàng quang kém đàn hồi hơn.
- Thừa cân làm tăng áp lực lên bàng quang và cơ sàn chậu.
- Phì đại tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt hoặc ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới có thể gây tắc nghẽn, tiểu không hết và són tiểu.
- Sỏi tiết niệu hoặc khối u đường tiết niệu có thể cản trở dòng tiểu.
- Bệnh thần kinh như Parkinson, đột quỵ, chấn thương tủy sống, đa xơ cứng hoặc biến chứng đái tháo đường có thể ảnh hưởng tín hiệu kiểm soát bàng quang.
- Phẫu thuật vùng chậu, phẫu thuật sản phụ khoa hoặc phẫu thuật tuyến tiền liệt có thể ảnh hưởng cơ, dây chằng hoặc thần kinh kiểm soát tiểu tiện.
Bác sĩ tiết niệu thường ghi nhận rằng cùng một triệu chứng “rò rỉ nước tiểu” nhưng nguyên nhân ở phụ nữ sau sinh, nam giới lớn tuổi và người mắc bệnh thần kinh rất khác nhau. Vì vậy, điều trị theo lời mách nước thường là đường vòng, còn thăm khám đúng là đường thẳng.
Triệu chứng tiểu són cần chú ý
Triệu chứng chính là nước tiểu rò rỉ ngoài ý muốn. Tuy nhiên, cách rò rỉ, thời điểm xuất hiện và triệu chứng đi kèm sẽ giúp định hướng nguyên nhân.
- Són vài giọt khi ho, hắt hơi, cười, tập thể dục hoặc mang vác nặng.
- Buồn tiểu gấp, phải chạy vội vào nhà vệ sinh, có khi không kịp.
- Đi tiểu nhiều lần, tiểu đêm nhiều, cảm giác bàng quang luôn đầy.
- Tiểu yếu, tiểu ngắt quãng, tiểu không hết, nhỏ giọt sau tiểu.
- Rò rỉ nước tiểu liên tục hoặc thường xuyên phải dùng băng lót.
- Tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục, mùi nặng, có máu hoặc đau hạ vị.
- Đau vùng chậu, đau lưng, sốt, rét run hoặc mệt nhiều.
Nên đi khám sớm nếu tiểu són ảnh hưởng sinh hoạt, xuất hiện đột ngột, kèm tiểu máu, sốt, đau hông lưng, bí tiểu, yếu chân, tê vùng yên ngựa hoặc sau chấn thương cột sống.
Ai dễ bị tiểu són?
Tiểu són có thể gặp ở cả nam và nữ, nhưng một số nhóm có nguy cơ cao hơn do đặc điểm giải phẫu, nội tiết, tuổi tác, bệnh nền hoặc can thiệp y khoa trước đó.
- Phụ nữ mang thai, sau sinh, sinh nhiều lần hoặc từng sinh khó.
- Phụ nữ tiền mãn kinh, mãn kinh hoặc có sa tạng chậu.
- Nam giới trung niên và lớn tuổi có phì đại tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt hoặc từng điều trị bệnh tuyến tiền liệt.
- Người thừa cân, béo phì, ho mạn tính hoặc táo bón kéo dài.
- Người mắc đái tháo đường, bệnh thần kinh, tai biến mạch máu não, Parkinson, chấn thương tủy sống.
- Người hút thuốc lá, uống nhiều caffeine, rượu bia hoặc ít vận động.
- Người lớn tuổi có hạn chế vận động, sa sút trí tuệ hoặc dùng nhiều loại thuốc.
a. Tiểu són ở nữ giới
Tiểu són ở nữ giới thường liên quan đến cơ sàn chậu, mang thai, sinh nở, mãn kinh, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc sa tạng chậu. Vì niệu đạo nữ ngắn và vùng chậu chịu nhiều thay đổi theo thai kỳ, phụ nữ dễ gặp cả tiểu són khi gắng sức lẫn tiểu gấp.
Sau sinh, cơ và dây chằng nâng đỡ bàng quang – niệu đạo có thể suy yếu. Khi ho, cười hoặc nâng vật nặng, áp lực ổ bụng tăng lên, bàng quang bị ép và nước tiểu rò rỉ. Đến giai đoạn mãn kinh, mô niệu đạo – âm đạo giảm đàn hồi cũng có thể làm triệu chứng rõ hơn.
Nếu tiểu són đi kèm khí hư bất thường, ngứa rát, đau khi quan hệ, tiểu buốt hoặc đau vùng chậu, người bệnh nên được đánh giá cả tiết niệu và phụ khoa. Đổ hết cho “yếu bàng quang” là hơi oan cho bàng quang.
b. Tiểu són ở nam giới
Tiểu són ở nam giới thường cần chú ý đến tuyến tiền liệt và tình trạng tắc nghẽn đường tiểu. Phì đại tuyến tiền liệt có thể khiến dòng tiểu yếu, tiểu không hết, nước tiểu tồn dư trong bàng quang và lâu dần gây són tiểu do tràn.
Nam giới cũng có thể són tiểu sau phẫu thuật tuyến tiền liệt, sau xạ trị vùng chậu, do bệnh thần kinh hoặc do bàng quang tăng hoạt. Nếu kèm tiểu buốt, đau tầng sinh môn, đau khi xuất tinh hoặc sốt, cần nghĩ đến viêm tuyến tiền liệt hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu.
Với nam giới, tiểu són không nên xem là chuyện bình thường của tuổi già. Đây có thể là dấu hiệu cần khám tiết niệu – nam khoa để đánh giá tuyến tiền liệt, bàng quang, niệu đạo và chức năng thận.
Tiểu són có nguy hiểm không?
Tiểu són không phải lúc nào cũng nguy hiểm tính mạng, nhưng có thể ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống. Người bệnh dễ mất tự tin, ngại giao tiếp, hạn chế vận động, ngủ kém do tiểu đêm hoặc lo lắng vì mùi nước tiểu.
Một số trường hợp tiểu són là dấu hiệu của bệnh cần xử lý, chẳng hạn nhiễm trùng đường tiết niệu, sỏi, tắc nghẽn do phì đại tuyến tiền liệt, tổn thương thần kinh hoặc khối u đường tiết niệu. Nếu có tiểu máu, sốt, đau hông lưng, bí tiểu hoặc triệu chứng thần kinh, không nên trì hoãn.
Ngoài ra, rò rỉ nước tiểu kéo dài có thể gây kích ứng da, viêm da vùng sinh dục, tăng nguy cơ té ngã ở người lớn tuổi do vội đi vệ sinh ban đêm và làm người bệnh căng thẳng tâm lý.
a. Chẩn đoán tiểu són
Chẩn đoán tiểu són bắt đầu từ việc xác định dạng tiểu són, mức độ ảnh hưởng và nguyên nhân nền. Người bệnh nên chuẩn bị thông tin về thời điểm són, lượng nước tiểu rò rỉ, số lần tiểu trong ngày, tiểu đêm và các yếu tố làm triệu chứng nặng hơn.
b. Hỏi bệnh và khám lâm sàng
Bác sĩ có thể hỏi về tiền sử sinh nở, mãn kinh, phẫu thuật vùng chậu, bệnh tuyến tiền liệt, bệnh thần kinh, thuốc đang dùng, thói quen uống nước và caffeine. Khám bụng, vùng chậu, thần kinh hoặc khám tuyến tiền liệt qua trực tràng có thể được cân nhắc tùy giới và triệu chứng.
c. Nhật ký bàng quang
Nhật ký bàng quang ghi lại lượng nước uống, số lần đi tiểu, thời điểm són và yếu tố kích hoạt trong vài ngày. Đây là công cụ đơn giản nhưng hữu ích, giúp phân biệt tiểu nhiều, tiểu gấp, tiểu đêm và rò rỉ khi gắng sức.
Xét nghiệm và thăm dò cần thiết
- Tổng phân tích nước tiểu để tìm nhiễm trùng, máu hoặc bất thường khác.
- Cấy nước tiểu nếu nghi nhiễm khuẩn hoặc nhiễm trùng tái phát.
- Siêu âm hệ tiết niệu, đo lượng nước tiểu tồn dư sau tiểu.
- Niệu dòng đồ hoặc thăm dò niệu động học khi cần đánh giá chức năng bàng quang – niệu đạo.
- Ở nam giới, có thể đánh giá tuyến tiền liệt, PSA hoặc xét nghiệm khác theo chỉ định.
| Mục tiêu | Phương pháp thường dùng |
| Tìm nhiễm trùng | Tổng phân tích nước tiểu, cấy nước tiểu |
| Đánh giá thói quen tiểu tiện | Nhật ký bàng quang |
| Tìm tồn dư nước tiểu | Siêu âm sau tiểu, đặt sonde đo tồn dư khi cần |
| Đánh giá tắc nghẽn | Niệu dòng đồ, khám tuyến tiền liệt ở nam |
| Đánh giá chức năng bàng quang | Niệu động học trong trường hợp chọn lọc |
Điều trị tiểu són
Điều trị tiểu són phụ thuộc vào loại tiểu són, nguyên nhân, mức độ ảnh hưởng, tuổi, giới tính, bệnh nền và mong muốn của người bệnh. Nguyên tắc thường là ưu tiên biện pháp ít xâm lấn trước, sau đó mới cân nhắc thuốc hoặc can thiệp khi cần.
a. Thay đổi lối sống và hành vi
- Giảm caffeine, rượu bia, nước có gas nếu chúng làm tiểu gấp hoặc tiểu nhiều hơn.
- Điều chỉnh lượng nước uống hợp lý, tránh uống quá nhiều sát giờ ngủ nhưng không nên nhịn nước cực đoan.
- Giảm cân nếu thừa cân, vì áp lực lên bàng quang và sàn chậu có thể giảm theo cân nặng.
- Điều trị táo bón, ho mạn tính và các yếu tố làm tăng áp lực ổ bụng.
- Tập bàng quang bằng cách kéo dài dần khoảng cách giữa các lần đi tiểu dưới hướng dẫn phù hợp.
b. Tập cơ sàn chậu
Bài tập cơ sàn chậu, thường được gọi là bài tập Kegel, có thể hữu ích với tiểu són khi gắng sức và một số trường hợp tiểu són hỗn hợp. Điều quan trọng là tập đúng cơ, đúng kỹ thuật và duy trì đủ lâu. Nếu tập sai, người bệnh có thể không cải thiện dù rất chăm chỉ.
Phụ nữ sau sinh, người có sa sàn chậu hoặc nam giới sau phẫu thuật tuyến tiền liệt nên được hướng dẫn bởi nhân viên y tế hoặc chuyên viên phục hồi chức năng nếu có điều kiện.
c. Điều trị thuốc
Một số thuốc có thể được bác sĩ chỉ định cho bàng quang tăng hoạt, tiểu gấp, tiểu đêm hoặc bệnh tuyến tiền liệt ở nam giới. Người bệnh không nên tự dùng thuốc vì thuốc có thể gây tác dụng phụ hoặc không phù hợp với bệnh nền.
d. Can thiệp và phẫu thuật
Nếu điều trị bảo tồn không hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp như tiêm chất làm đầy niệu đạo, đặt băng nâng niệu đạo, phẫu thuật điều trị sa tạng chậu, điều trị tắc nghẽn do tuyến tiền liệt hoặc các can thiệp chuyên sâu khác. Lựa chọn phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ bệnh.
Không có một “mẹo chữa tiểu són” dùng chung cho tất cả mọi người. Dạng tiểu són khác nhau thì chìa khóa điều trị cũng khác nhau. Chìa khóa nhầm ổ thì xoay mỏi tay vẫn không mở được cửa.
Cách phòng ngừa tiểu són
Không phải mọi trường hợp đều phòng ngừa được, nhưng nhiều thói quen có thể giúp giảm nguy cơ hoặc hạn chế tiểu són nặng hơn.
- Duy trì cân nặng hợp lý và vận động đều đặn.
- Tập cơ sàn chậu đúng cách, đặc biệt ở phụ nữ sau sinh và người có nguy cơ suy yếu sàn chậu.
- Không hút thuốc; điều trị ho mạn tính nếu có.
- Ăn đủ chất xơ, uống nước hợp lý để hạn chế táo bón.
- Hạn chế caffeine, rượu bia và thực phẩm kích thích bàng quang nếu dễ tiểu gấp.
- Không nhịn tiểu quá lâu, nhưng cũng không nên đi tiểu liên tục “cho chắc” khiến bàng quang quen chứa ít.
- Khám sớm khi có tiểu buốt, tiểu máu, tiểu đêm nhiều, tiểu yếu hoặc tiểu không hết.
- Nam giới lớn tuổi nên chú ý sức khỏe tuyến tiền liệt; phụ nữ sau sinh, mãn kinh nên quan tâm sức khỏe sàn chậu.
Tiểu són và bệnh tiết niệu – nam khoa, phụ khoa liên quan thế nào?
Tiểu són nằm ở giao điểm giữa tiết niệu, phụ khoa và nam khoa. Ở phụ nữ, triệu chứng có thể liên quan sàn chậu, sa tạng chậu, mãn kinh, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc bệnh phụ khoa. Ở nam giới, tuyến tiền liệt, niệu đạo, bàng quang và chức năng thần kinh cần được xem xét.
Nếu tiểu són kèm tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục, sốt hoặc đau hạ vị, bác sĩ sẽ nghĩ đến nhiễm trùng đường tiết niệu. Nếu nam giới có tiểu yếu, tiểu không hết, tiểu đêm nhiều, cần đánh giá phì đại tuyến tiền liệt hoặc tắc nghẽn dòng tiểu.
Điểm quan trọng là không nên chỉ mua băng lót để “sống chung”. Băng lót có thể giúp kiểm soát bất tiện tạm thời, nhưng không giải quyết nguyên nhân nếu phía sau là bệnh cần điều trị.
Câu hỏi liên quan
1. Tiểu són là gì?
Tiểu són là tình trạng nước tiểu rò rỉ ngoài ý muốn do mất kiểm soát bàng quang hoặc cơ vòng niệu đạo. Tình trạng này còn gọi là són tiểu hoặc tiểu không tự chủ.
2. Tiểu són có phải bệnh nguy hiểm không?
Tiểu són không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng có thể là dấu hiệu của nhiễm trùng, tắc nghẽn đường tiểu, bệnh tuyến tiền liệt, bệnh thần kinh hoặc rối loạn sàn chậu. Nếu kéo dài hoặc kèm dấu hiệu bất thường, nên đi khám.
3. Phụ nữ sau sinh bị tiểu són có tự hết không?
Một số trường hợp nhẹ có thể cải thiện theo thời gian, nhất là khi tập cơ sàn chậu đúng cách. Tuy nhiên, nếu kéo dài, nặng dần hoặc ảnh hưởng sinh hoạt, nên khám để đánh giá sàn chậu và bàng quang.
4. Nam giới bị tiểu són thường do đâu?
Nam giới có thể bị tiểu són do phì đại tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt, tắc nghẽn đường tiểu, bệnh thần kinh, sau phẫu thuật tuyến tiền liệt hoặc bàng quang tăng hoạt.
5. Tiểu són và tiểu rắt có giống nhau không?
Không giống nhau. Tiểu són là rò rỉ nước tiểu ngoài ý muốn, còn tiểu rắt là đi tiểu nhiều lần, mỗi lần ít. Hai triệu chứng có thể xuất hiện cùng nhau nếu có nhiễm trùng hoặc kích thích bàng quang.
6. Bị tiểu són nên khám chuyên khoa nào?
Người bệnh có thể khám tiết niệu. Phụ nữ sau sinh, sa sàn chậu hoặc nghi bệnh phụ khoa có thể cần phối hợp sản phụ khoa. Nam giới có triệu chứng tuyến tiền liệt nên khám tiết niệu – nam khoa.
7. Tập Kegel có chữa được tiểu són không?
Tập Kegel có thể giúp cải thiện tiểu són khi gắng sức và một số trường hợp tiểu són hỗn hợp nếu tập đúng, đều và đủ thời gian. Tuy nhiên, không phải mọi dạng tiểu són đều đáp ứng với Kegel.
8. Tiểu són có cần dùng thuốc không?
Có trường hợp cần dùng thuốc, nhất là bàng quang tăng hoạt hoặc bệnh tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, thuốc phải do bác sĩ chỉ định sau khi xác định nguyên nhân và xem xét bệnh nền.
9.Làm sao phòng ngừa tiểu són?
Có thể giảm nguy cơ bằng cách giữ cân nặng hợp lý, tập cơ sàn chậu, hạn chế caffeine/rượu bia nếu nhạy cảm, điều trị táo bón, không hút thuốc và khám sớm khi có triệu chứng tiết niệu bất thường.
